Lična karta Muzeja ratnog vazduhoplovstva

Pored većeg broja raznih muzeja u našoj zemlji (u Beogradu više od 40), na beogradskom aerodromu u Surčinu, u zgradi velelepnog Muzeja jugoslovenskog vazduhoplovstva, nalazi se Muzej ratnog vazduhoplovstva, koji bogatstvom eksponata, vazduhoplovne literature, obilja fotografija, video i filmskih zapisa, tehničke dokumentacije i istorijske građe o jedinicama i ustanovama RV i PVO, predstavlja svojevrstan hram naše vazduhoplovne misli i kulture. Muzej ratnog vazduhoplovstva formiran je pocetkom 1957. godine, u Komandi Ratnog vazduhoplovstva, pri organu za moralno-politički rad, kao odsek za istoriju i muzej.

Po svom tipu, Muzej pripada grupi tehničko-istorijskih muzeja, a po klasifikaciji međunarodne organizacije Muzeja — ICOM, svrstava se u kategoriju specijalističkih muzeja koji jednu oblast ljudskog delovanja obuhvataju i prikazuju u svim njenim manifestacijama, u ovom slučaju, ta oblast je nacionalne vazduhoplovne snage, a zatim i vazduhoplovstvo u svetu uopšte, zato što smo njegov deo i zato što imamo interes da pratimo i njegov razvoj. Vazduhoplovna industrija i tehnika predstavljaju bitne činioce tog razvoja, to su i one našle odgovarajuće mesto u koncepciji Muzeja.

Vrednost svakog muzeja određuje se najviše prema bogatstvu i značaju njegovih zbirki, pa je i Muzej ratnog vazduhoplovstva još od svog osnivanja uporno nastojao, uz veliku pomoć vazduhoplovnih institucija, naročito RV i PVO, kao i mnogobrojnih pojedinaca, da prikupi što veći broj predmeta i raznovrsnu istorijsku i tehničku dokumentaciju, koji svedoče o nastanku i razvoju raznovrsnih aspekata vazduhoplovne delatnosti u našim vazduhoplovnim snagama.

Prvi eksponat koji je uključen u zbirku, bio je domaći avion za osnovnu obuku Fizir FN sa motorom Walter NZ od 120 KS i koji je 1958. godine preuzet od aerokluba u Crvenki. Zbirci je zatim priključen rekonstruisani avion Ivana Sarića iz 1910. godine, a početkom šezdesetih godina preuzeti su avioni Spitfajer Vc, Hariken Mk. IV, Me-109, G-2, Fiat G-50 bis, Foke Vulf 190. Ovi avioni su od 1951. godine bili izloženi u okviru izložbe Vojnog muzeja u parku kalemegdanske tvrđave u Beogradu. U to vreme, zbirka je bila smeštena na starom beogradskom aerodromu, gde je Muzej RV organizovao i prvu stalnu izložbenu postavku. Tu su tokom šezdesetih godina pristigli avioni JAK-3 i 9P, zatim IL-2, S-49A, Petljakov Pe-2, kao i mnogi drugi koji su do tada čuvani u Vazduhoplovno-tehničkoj akademiji u Rajlovcu. Eksnonati su stizali u Muzej RV sa različitih aerodroma leteći, a što je obezbedivalo njihovu kompletnost.

Godine 1967. pošto su instalacije starog beogradskog aerodroma konačno promenile svoju namenu, većina do tada prikupljenih eksponata, preneti su na novi civilni aerodrom ,,Beograd” kod Surčina, gde je prvo podignut jedan mali, a kasnije i veći hangar u koji su smešteni osetljiviji avioni, jedrilice i deo motora i opreme, dok su veći avioni postavljeni pod vedrim nebom u krugu Tehničke direkcije JAT-a, a kasnije u zoni pristanišne platforme aerodroma ,,Beograd”. I pored nedostatka adekvatnih prostorija, akcija popunjavanja zbirki intenzivno je nastavljena preuzimanjem letelica iz jedinica RV i PVO i aeroklubova. Zajedničkim naporima vojnog i civilnog vazduhoplovstva na aerodromu “Beograd” izgrađena je zgrada Muzeja jugoslovenskog vazduhoplovstva, koji je sam po sebi, izuzetno arhitektonsko delo. Temelji za velelepnu i jedinstvenu konstrukciju ovog objekta udareni su tokom 1975. godine. Usled komplikovanosti i složenosti zgrade, planovi o otvaranju nove stalne postavke su se sporo ostvarivali pa je stalna postavka za publiku otvorena tek 1989. godine a izložbena površina je skoro 6.000 m2 na dve etaže. Postavka posetiocima pruža izuzetnu priliku da na jednom mestu prošetaju kroz, skoro čitav vek srpske i jugoslovenske vazduhoplovne istorije i tradicije a koji je ilustrovan sa eksponatima od pionirskog doba avijacije pa do današnjih dana. Po završetku radionice i depoa tokom 1983. godine, zbirke aviona, motora i opreme su postepeno u iste prenošene. Istovremeno se prikupljanjem novih eksponata i njihovom primarnom zaštitom, a uz pomoć ekipa stručnjaka iz vazduhoplovno remontnih zavoda, Vazduhoplovno tehničkog centra iz Vršca, radionica JAT-a, pristupilo se konzervaciji i restauraciji dela aviona i jedrilica za izlaganje u stalnoj postavci. Nekoliko aviona koje su uključeni u zbirke Muzeja RV, još uvek se nalaze na prostoru platforme aerodroma ,,Beograd” i na aerodromima Sombor i Trstenik.

Početkom osamdesetih godina Muzej ratnog vazduhoplovstva se uključio u medunarodnu razmenu muzejskih eksponata, pa je tako sa poznatim francuskim kolekcionarom Žan-Baptis Salisom, Polikarpov Po-2 razmenjen za repliku lovca Njepor iz prvog svetskog rata a avion ,,522″ za Harvarda T-6, koji je bio korišćen u našem vazduhoplovstvu, ali su svi primerci nažalost bili uništeni. Početkom 1988. godine sa jednim belgijskim kolekcionarom, razmenjen je avion Zlin 526 Trener Master za Zlin XII iz 1937. godine. Nadamo se da je ovo jedan od načina naše saradnje i uključivanja u međunarodne institucije i asocijacije i način za popunu praznina u zbirci Muzeja RV. Zbirka vazduhoplovnih motora takode broji više od stotinu primeraka klipnih i mlaznih motora — od rotativnog Kleržea iz 1916. godine preko različitih tipova Mercedesa, Hispana, Rols Rojsa, Prat Vitneja do mlaznih Jumo 004, Tumanski i Vajper, kao i mnogih drugih. Sačuvani su i skoro svi motori domaće proizvodnje, od Jupitera, Gnom Rona K-7, 9 i 14, do posleratnih Waltera, Palasa i Vajpera.

Na žalost samo je mali broj motora izložen na stalnoj postavci, ali uporniji znatiželjnici mogu da ih pregledaju u posebnoj tematskoj postavci koja je smeštena u posebnom depou Muzeja. Posebna zbirka vredna pažnje u našoj kolekciji je zbirka vazduhoplovnog naoružanja: avionski mitraljezi, topovi, granate, streljačka i raketna zrna, vođene i nevođene rakete i bombe. Većina eksponata se nalazi u posebnom depou i tu se nalaze prve vazduhoplovne bombe i strelice pa sve do posebne tematske izložbe u centralnom delu stalne postavke gde posetioci mogu da vide najsavremenije raketno i bombardersko naoružanje NATO pakta, preostalo posle agresije na našu zemlju.

Na stalnoj izložbenoj postavci nalazi se 32 aviona od čega su samo dva aviona replike ali sa originalnim delovima, zatim 3 helikoptera, 7 jedrilica, prototip rakete v-z, 4 bespilotne letelice, 4 turbomlazna i 4 klipna avionska motora, prvi moderni radar u našem vazduhoplovstvu, simulator letenja. Posebnim tematskim izložbama prikazani su pojedini značajni periodi nacionalne vazduhoplovne istorije. Na glavnoj postavci mogu se videti izložbe kojima je ilustrovana “Srpska avijatika 1912-1918” i “Vazduhoplovstvo u Aprilskom ratu 1941. godine”. Tu se takođe nalazi poseban segment posvećen vazdušnoj intervenciji NATO-a na Jugoslaviju, 1999. godine, gde smo izložili preko tridesetak originalnih eksponata koji svedoče o razarajućim dejstvima po objektima infrastrukture našeg vazduhoplovstva krajem devedesetih godina prošlog veka. Uz pomoć velikog broja originalnih predmeta, avio-delova, dokumenata, crteža, fotografija, diorama i maketa, na gornjoj galeriji su postavljene dve velike izložbe. Prvom je prikazana evolucija jugoslovenske vazduhoplovne misli i kontinuitet razvoja domaće vazduhoplovne industrije, od njenih početaka 1923. do 1993. godine. U njenom produžetku pokazana je pojava prvih vazdušnih linija u ovom delu Evrope i ekspanzija domaćeg vazdušnog saobraćaja do današnjih dana. Na izložbi i oko zgrade Muzeja postavljeni je više desetina tipova originalnih aviona, hidro-aviona, helikoptera i jedrilica, iz više država Evrope i Amerike, ali i onih proizvedenih u domaćim fabrikama. Svetski značaj izložbe doneli su čuveni avioni iz Drugog svetskog rata kao što su Meseršmit Me-109 G, Hariken Mk. IV, Spitfajer Mk. Vc, Jak-3, Iljušin Il-2m3 i Tanderbolt P-47D. Domaću vazduhoplovnu industriju predstavljaju jedna od dve replike koje muzej poseduje, avion Ivana Sarića iz 1910, zatim Fizir FN, Ikarus S 49C, prvi mlazni avioni 451M i 451MM Stršljen II, kao i avioni Aero-2, Soko 522, Utva 66, Kraguj, Galeb i prototip lovca-bombardera Orao J-22. Na spoljnom prostoru Muzeja, pored više borbenih letelica nalaze se avioni i hidroavioni i to Junkers Ju-52, Iljušin Il-14, Daglas C-47, Šort Silend Mk.1, DHC-2 Biver, helikopteri Mi-4, Mi-8, Ka-25 i Ka-28, te putnički avion iz flote JAT-a Karavela SE-210.

Izuzetnu vrednost kojom Muzej raspolaže predstavljaju i eksponati smešteni u depou gde se ističu FIAT G-50 bis, FW-190 F-8, Jak-9P, Pe-2, S-49A, delovi oborenih aviona F-117 i F-16 blok-40, motori poreklom iz SAD, Evrope i domaćih fabrika, velika zbirka maketa i memorijalne zbirke znamenitih ličnosti našeg vazduhoplovstva. Pored originalnih letelica, motora i naoružanja, koje čini okosnicu fonda eksponata Muzeja RV, i studijska zbirka maketa letelica, zbog svoje brojnosti, raznovrsnosti i drugih kvaliteta, zaslužuje posebno mesto, i naši posetioci su naročito za nju zainteresovani. Prve makete koje su uključene u zbirku Muzeja, izrađene su u Centru za vazduhoplovno modelarstvo u Beogradu od 1955. do 1957. godine. Saradnici Centra uradili su više od 80 maketa aviona koji su korišćeni u našem vazduhoplovstvu od vremena prvog svetskog rata pa do polovine pedesetih godina, u razmeri 1:20, primenjujući tehniku lameliranog drveta. Krajem pedesetih i početkom šezdesetih godina, Muzej RV je naručio izradu serije maketa letelica iz pionirskog doba avijacije i balkanskih ratova, a koje su izrađene u modelarskoj tehnici i presvučene papirom ili tankim platnom a posebno bi istakli naše poznate maketare Dejana Gajića, Gradimira Rančina i Ljubinka Stojanovića.

Tokom sedamdesetih godina, kada je već otpočela izradnja nove zgrade Muzeja jugoslovenskog vazduhoplovstva na aerodromu ,,Beograd”, sačinjen je poseban plan izrade nedostajućih i prepravke postojećih maketa, a koji je proizišao iz usvojene tematske postavke stalne izložbe Muzeja te su za tu priliku angažovani inž. Miloradović, arh. Vladimir Flander, iskusni dizajner, koji je u izradu maketa uneo više novih tehnoloških postupaka uvođenjem pleksiglasa kao osnovni materijal, zatim inž. Miša Vuković i Zvonko Flander.

Naročitu vrednost u zbirci Muzeja, predstavljaju originalne makete aviona koje su izrađene radi aerodinamičkih ispitivanja u stranim i našim aerotunelima. To su makete IK-5, R313 Zmaja R-1 i Vidre koja je predhodnik aviona “213”, te posleratnih B-12, “522”, “213” i MiG-17. Neke od muzejskih maketa kao npr. maketa našeg lovca IK-3, u razmeri 1:5, i sjajna maketa ,,0rla” koju su izradili stručnjaci fabrike ,,Soko”, krasile su štand Jugoslavije na svetskoj izložbi u Vankuveru. Jednu od specifičnosti Muzeja po kojoj se razlikuje od većine vazduhoplovnih muzeja u svetu, čini i arhiv tehničke dokumentacije u kome se nalaze crteži različitih tipova aviona, jedrilica, motora i druge opreme, zatim brojna tehnička i letačka uputstva i priručnici, izveštaji ispitivanja letelica kao i druga tehnička dokumentacija. To isto treba reći i za bogatu fototeku koja broji preko 80.000 fotografija, negativa i ploča i fond isečaka iz štampe (hemeroteka) i biblioteka sa oko 5.000 tomova u kojoj se nalazi najkompletniji izbor domaće i strane vazduhoplovne literature, među kojima su i pravi bibliografski primerci naših prvih vazduhoplovnih knjiga i časopisa. Da napomenemo da pored ovih vrednih eksponata i arhivske građe, Muzej RV ima izuzetne zbirke istorijskih predmeta, koje su sačinjene od memorijalnih zbirki značajnih ličnosti naših vazduhoplovnih snaga, uniformi, plaketa, ordenja, trofeja i drugih interesantnih eksponata Muzeja RV.

Pored neponovljivog vizuelnog doživljaja, koji nudi nesvakidašnji izložbeni prostor, posetiocima su dostupne druge pogodnosti. Najavljenim grupnim posetama u Muzeju jugoslovenskog vazduhoplovstva na raspolaganju su stručni vodiči, univerzalna bioskopska dvorana sa 120 mesta i savremenom audio-vizuelnom opremom. U holu Muzeja jugoslovenskog vazduhoplovstvana se nalazi specijalizovana prodavnica suvenira, maketa i vazduhoplovne literature. Osim toga posetioci mogu da predahnu i osveže se u prigodnom bifeu.

Leave a Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *